Miasto – Historia miasta

Opublikowane przez Pietrasik.Ł dnia 06/06/2006 – 13:12 -


1 Historia w skrA?cie
2 SAi??ownik geograficzny KrA?lestwa Polskiego (1880r.) o Ozorkowie
3 Uzyskanie praw miejskich – 30 stycznia 1816 roku
4 Zabytki Ozorkowa (urbanistyka i architektura)
5 NajwaA?niejsze wydarzenia w historii Ozorkowa (do roku 1939)
6 Herby miejskie Ozorkowa 1846/47-2006
7 OzorkA?w w wierszu i piosence

Ad.1 Historia w skrA?cie

Historia Ozorkowa siAi??ga poczAi??tku XIV wieku, kiedy to w 1344 roku pojawiAi??a siAi?? pierwsza wzmianka o maAi??ej wiosce poAi??oA?onej wAi??rA?d trudno dostAi??pnych lasA?w i bagien, naleA?Ai??cej do rodu SzczawiAi??skich, herbu Prawdzic. W 1807 roku pA?A?niejszy wAi??aAi??ciciel Ozorkowa, Ignacy StarzyAi??ski, pragnAi??c oA?ywiAi?? gospodarczo swojAi?? posiadAi??oAi??Ai??, sprowadza do niej 19 sukiennikA?w i farbiarzy z Saksonii. W 1815 roku iloAi??Ai?? ich wzrosAi??a juA? do 117, a liczba mieszkaAi??cA?w wsi do 2.007, podczas gdy miasteczko A?A?dA? zamieszkiwaAi??o wA?wczas zaledwie 331 osA?b. W rok pA?A?niej, w 1816 roku OzorkA?w uzyskuje prawa miasta prywatnego, co wyraA?nie przyspiesza jego rozwA?j.
W 1821 roku osiedlili siAi?? w Ozorkowie bracia SchlAi??esserowie z Akwizgranu (Aachen), ktA?rzy zaAi??oA?yli nowoczesnAi?? przAi??dzalniAi?? weAi??ny. Jeden z braci SchlAi??esserA?w zaAi??oA?yAi?? nastAi??pnie przAi??dzalniAi?? baweAi??ny, o peAi??nym cyklu produkcyjnym. W ten sposA?b OzorkA?w zapoczAi??tkowaAi?? rozwA?j przemysAi??u sukienniczego nad gA?rnAi?? BzurAi??, ktA?ry rozwinAi??Ai?? siAi?? na ziemiach Zgierza i A?odzi oraz na okoliczne miasta, tworzAi??c najwiAi??kszy w Polsce oAi??rodek przemysAi??u wAi??A?kienniczego.
Dynamicznie rozwijajAi??cy i rozrastajAi??cy siAi?? przemysAi?? sprawiAi??, iA? w 1820 roku zakAi??ady znaczAi??ce w A?yciu gospodarczym miasta zaczAi??Ai??y lokowaAi?? siAi?? na terenie sAi??siedniego folwarku Strzeblew. WzrosAi??a liczba ludnoAi??ci, ktA?ra w 1828 roku doszAi??a do 5.669 osA?b. W latach 80. XIX wieku miasto liczyAi??o juA? 10.367 mieszkaAi??cA?w staAi??ych (2.773 katolikA?w, 2.778 ewangelikA?w, 23 prawosAi??awnych, 4.803 Ai??ydA?w) A?yjAi??cych w zgodzie i wzajemnej tolerancji. OzorkA?w posiadaAi?? wA?wczas koAi??ciA?Ai?? katolicki, ewangelicki i synagogAi??, cztery szkoAi??y, przytuAi??ek dla ubogich, towarzystwo strzeleckie, urzAi??d miejski, stacjAi?? pocztowAi?? i telegraficznAi??. Roczna produkcja z 40 fabryk osiAi??gaAi??a wartoAi??Ai?? 1.247.960 rubli.
Po upadku powstania listopadowego OzorkA?w przeszedAi?? stagnacjAi?? spowodowanAi?? utratAi?? zamA?wieAi?? dla armii KrA?lestwa Kongresowego, represyjnymi barierami celnymi, rosnAi??cAi?? rolAi?? rozwijajAi??cych siAi?? dynamicznie sAi??siednich miast rzAi??dowych Zgierza i A?odzi oraz wypieraniem z rynku tkanin weAi??nianych przez baweAi??niane.
W roku 1866 OzorkA?w uzyskuje status miasta rzAi??dowego, bardziej atrakcyjny dla inwestorA?w.
Pierwsza wojna Ai??wiatowa wywoAi??aAi??a kolejny regres gospodarczy miasta. Nowe podstawy rozwojowe zapewniAi?? miastu dopiero okres niepodlegAi??ego bytu paAi??stwowego. JuA? na w 1922 roku miasto otrzymaAi??a poAi??Ai??czenie tramwajowe ze Zgierzem i A?odziAi??, a 1925 kolejowe z A?odziAi?? i Kutnem. W 1923 roku miasto odkupiAi??o od prywatnego wAi??aAi??ciciela elektrowniAi?? i rozpoczAi??Ai??o rozbudowAi?? sieci elektrycznej.
Czas okupacji hitlerowskiej zaznaczyAi?? siAi?? znacznym zahamowaniem rozwoju miasta. StopniaAi??a liczba ludnoAi??ci do niespeAi??na 10.000 spowodowana politykAi?? eksterminacyjnAi?? okupanta, ktA?ra szczegA?lnie dotknAi??Ai??a mieszkaAi??cA?w pochodzenia A?ydowskiego.

Ad.2 SAi??ownik geograficzny KrA?lestwa Polskiego (1880r.) o Ozorkowie

OZORKAi??W

LeA?y nad rz. BzurAi??, czAi??Ai??ciAi?? w dolinie nadrzecznej, czAi??Ai??ciAi?? na wynioAi??lejszej krawAi??dzi tej doliny. Drogi bite Ai??Ai??czAi?? O. ze Zgierzem (odl. 14 w.) i A?Ai??czycAi?? (12 w.). Trakt zwykAi??y Ai??Ai??czy O. z poblizkAi?? osadAi?? ParzAi??czew. Miasto posiada koAi??ciA?Ai?? par. katolicki, koAi??ciA?Ai?? ewangelicki, synagogAi??, trzy szkoAi??y poczAi??tkowe (mAi??zkAi??, A?eAi??skAi?? i ewangelickAi??), tudzieA? szkoAi??Ai?? trzyklasowAi?? imienia Henryka SzlAi??ssera, przytuAi??ek dla starcA?w ubogich, towarzystwo strzeleckie, urzAi??d miejski, stacyAi?? poczt. i telegraf., 500 dm. (63 mur., 21 z pruskiego muru, 416 drewn.) i 10367 mk. staAi??ych (2773 katol., 2778 ewang., 23 prawosAi??., 4803 Ai??ydA?w). Do miasta naleA?y 1227 mr. ziemi. LudnoAi??Ai?? trudni siAi?? gAi??A?wnie przemysAi??em fabrycznym i handlem. Fabryk jest 40 z produkcyAi?? ogA?lnAi?? rocznAi?? wartoAi??ci 1,247,960 rs., a mianowicie: trzy przAi??dzalnie baweAi??ny, zajmujAi??ce 615 robotn., z prod. na 715,500 rs., 3 przAi??dzalnie weAi??ny, 107 rob. i prod. na 199,800 rs., 12 fabryk wyrobA?w weAi??nianych, 212 robotn. i 277,100 rs. prod., 3 garbarnie, z 9 robotn. 2,800 rs., 1 mydlarnia, z 2 robot. i 2,000 rs. prod., 1 olejarnia. 3 robot., i 1,940 rs. prod., 1 mAi??yn wodny z 6 robotn., 3 wiatraki z 6 robot. i 2,500 rs. prod., 1 fabr. miodu, z 2 rob. i 720 rs. i 1 fabr. octu, z 3 rob. i 570 rs. produkcyi. W liczbie tych zakAi??adA?w pierwsze miejsce zajmujAi?? przAi??dzalnie baweAi??ny naleA?Ai??ce do sukcesorA?w braci SzlAi??sserA?w i folusz Szajblera. Dochody miasta wynoszAi?? 8,507 rs. O. byAi?? poprzednio wsiAi??. WedAi??ug regestr. pobor. z 1576 r. naleA?aAi?? O. do par. Solca, w ziemi Ai??Ai??czyckiej, miaAi?? 2 Ai??any kmiece, 2 ogrodz., karczmAi??, mAi??yn o 2 koAi??ach i 2 osadnikA?w. Dziedzicem wsi byAi?? Szymon Szubski, prawdopodobnie przybysz z Wielkopolski (Szubin i Szubska wieAi?? w pow. kcyAi??skim). Potomkowie jego, czy teA? inna gaAi??Ai??A? tej rodziny, przybrali nazwisko SzczawiAi??skich, lecz pisali siAi?? z Szubska. Jeden z nich MikoAi??aj, kasztel. brzeziAi??ski i Ai??Ai??czycki, uczestnik wypraw wojennych Batorego, zaAi??oA?yAi?? w O. zapewne przy koAi??cu XVI w. koAi??ciA?Ai?? i zbudowaAi?? przy nim klasztor i uposaA?yAi?? takowy. Aswiadczy o tem przechowany dotAi??d pomnik grobowy, przy wejAi??ciu do kaplicy, pod ktA?rAi?? mieszczAi?? siAi?? groby rodzinne SzczawiAi??skich. Na pomniku mieAi??ci siAi?? nastAi??pujAi??cy napis: D.O.M. Illustri domino Nicolao Szczawinski, In Szubsko haeredi, Castelano Brzezinae, ac demum Lecziciae. Cujus amorem in patriam, Res in bello Moschowico sub Stephano praeciarae gestae. Dexteritatem, commisiones, legationes ad externos principes, discordiarum moderationes, pietatem in Deum. Templum hoc cum monasterio a fundamentis extructum bonisque locupletatum testantur. Anno 1620. Die 8 Maii vita finita. Aetatis suae 72 patruo suo carissimo ex-fratre nepos mestus. Joannes Simon in Ozorkow Szczawinski capitaneus Leciciae fieri fecit. – Zdaje siAi?? fundacya klasztoru dla braku funduszA?w, czy innych powodA?w, nie przyszAi??a do skutku, a wzniesiony koAi??ciA?Ai?? po wykoAi??czeniu zostaAi?? poAi??wiAi??cony dopiero w 1668 r. przez Jana RA?A?yckiego, bisk. cheAi??miAi??skiego. Kiedy przy koAi??ciele utworzono parafiAi?? niewiadomo. Obecnie rozpoczAi??to rozbudowywaAi?? koAi??ciA?Ai?? dla rozszerzenia dotychczasowych rozmiarA?w przyczem wzniesiona bAi??dzie wieA?a wysoka na 90 stA?p. Od SzczawiAi??skich przeszedAi?? O. w rAi??ce StarzyAi??skich. Jako niewielka wieAi?? stanowiAi?? O. czAi??Ai??Ai?? dA?br Strzeblew, w skAi??ad ktA?rych wchodziAi??: Strzeblewek, Samborz, Bugaj, OzorkA?w i Konstancya. Ignacy StarzyAi??ski w 1811 r. zaAi??oA?yAi?? tu osadAi?? fabrycznAi??, ktA?rAi?? w 1816 r. wyniesiono do rzAi??du miast. MiAi??dzy 1820 a 1831 r. powstaAi??y tu liczne fabryki sukna. Tych drobnych zakAi??adA?w byAi??o 536 z 1400 warsztatami. Wyroby tutejsze szAi??y gAi??A?wnie do Rossyi. W 1827 r. O. miaAi?? 400 dm. i 3250 mk. Wypadki 1831 r. powstrzymaAi??y pomyAi??lny rozwA?j sukienniczego przemysAi??u. OkoAi??o 1840 r. O. przeszedAi?? w rAi??ce hr. A?ubieAi??skich a od nich z kolei nabyli izraelici. Po 1831 r. w miejsce przemysAi??u sukienniczego rozwinAi??Ai??y siAi?? przAi??dzalnie baweAi??ny (braci SzlAi??sserA?w) i powstaAi??a wielka fabryka sukna (Libracha), z prod. na 260.000 rs. W 1842 r. wzniesiono koAi??ciA?Ai?? ewangelicki w stylu ostroAi??ukowym. W 1860 r. byAi??o tu 498 dm. (23 murow.) i 5816 mk. (1100 kat., 2100 ewang., 1978 Ai??ydA?w). Co do narodowoAi??ci byAi??o 3078 PolakA?w i 2738 NiemcA?w. (Z pomocAi?? danych zebranych przez p. Kazim. Walewskiego).
Br. Ch.

Tekst pochodzi ze SAi??ownika geograficznego KrA?lestwa Polskiego i innych krajA?w sAi??owiaAi??skich, Warszawa 1880

Ad.3 Uzyskanie praw miejskich – 30 stycznia 1816 roku

Ignacy StarzyAi??ski pierwsze starania o przyznanie praw miejskich rozpoczAi??Ai?? po podpisaniu umowy z sukiennikami 13 marca 1811 roku w Wytrzyszczkach. WAi??adze KsiAi??stwa Warszawskiego byAi??y wA?wczas peAi??ne entuzjazmu dla dziaAi??aAi?? dziedzica Ozorkowa. Jednak czasy byAi??y niespokojne i gAi??A?wnie za sprawAi?? zawieruchy wojennej kwestia ta zostaAi??a odAi??oA?ona na kilka lat. Mimo to w Ozorkowie rosAi??a liczba mieszkaAi??cA?w, co powodowaAi??o powolne, lecz staAi??e rozwijanie siAi?? osady. Po Kongresie WiedeAi??skim utworzone zostaAi??o KrA?lestwo Polskie poAi??Ai??czone uniAi?? personalnAi?? z Cesarstwem Rosyjskim. Sytuacja gospodarcza zaczAi??Ai??a siAi?? stabilizowaAi?? i przed sukiennikami otworzyAi??y siAi?? pomyAi??lne warunki rozwojowe. StarzyAi??ski ze zdwojonAi?? energiAi?? ponowiAi?? swe zabiegi o prawa miejskie dla Ozorkowa. PisaAi?? proAi??by do wAi??adz, skarA?Ai??c siAi??, A?e: OzorkA?w nie ma dotychczas przywileju. Najbogatsi z zagranicy przybywajAi??cy ludzie wzdragajAi?? siAi?? osiedliAi?? w Ozorkowie, a inni siAi?? wyprowadzajAi??. Ponadto wysyAi??aAi?? raporty sytuacyjne osady, a takA?e mapy Ozorkowa i Strzeblewa, ktA?re wykonywaAi?? geometra Dorstein. W Archiwum PaAi??stwowym w Warszawie zachowaAi??o siAi?? sprawozdanie sporzAi??dzone przez StarzyAi??skiego z 1815 roku, z ktA?rego wynika, A?e OzorkA?w liczyAi?? wA?wczas 1867 mieszkaAi??cA?w. Dla przykAi??adu w tym samym czasie AleksandrA?w liczyAi?? 742 mieszkaAi??cA?w, Zgierz 558, a A?A?dA? 331 obywateli. StarzyAi??ski w sprawozdaniu podaje rA?wnieA? inne interesujAi??ce dane. MoA?na siAi?? z nich dowiedzieAi??, A?e OzorkA?w liczyAi?? wA?wczas 256 domA?w – 236 w samym Ozorkowie i 20 domA?w na poAi??oA?onym po lewej stronie rzeki na przedmieAi??ciu zwanym Samborze (lub Szenborze). ByAi??a to obecna Praga, na ktA?rej StarzyAi??ski osadziAi?? tkaczy lnianych, tzw. pAi??A?ciennikA?w. MajstrA?w sukienniczych byAi??o wA?wczas 117, ktA?rzy mieli do dyspozycji 157 warsztatA?w. W poszczegA?lnych zawodach pracowali wA?wczas nastAi??pujAi??cy rzemieAi??lnicy: 117 sukiennikA?w, 19 cieAi??li, 17 szewcA?w, 16 kupcA?w, 11 pAi??A?ciennikA?w, 11 muzykantA?w, 10 krawcA?w i 10 piekarzy, 9 bednarzy, po 8 garbarzy i rzeA?nikA?w, 7 kowali i murarzy, 4 Ai??lusarzy, 3 postrzygaczy, 2 kapelusznikA?w i po jednym farbiarzu, powroA?niku, foluszniku oraz fabrykancie oleju. IstniaAi??y takA?e zawody, ktA?re z biegiem czasu wyginAi??Ai??y i nie byAi??y podawane w nastAi??pnych wykazach. NaleA?eli do nich: puszkarz, poAi??czosznik, rAi??kawicznik oraz snycerz.
PrzeAi??omowy moment nastAi??piAi?? w dniu 30 stycznia 1816 roku, kiedy to „Postanowienie o wyniesieniu osady rzemieAi??lniczej OzorkA?w do rzAi??du miast prywatnych w KrA?lestwie Polskim” podpisaAi?? namiestnik krA?lewski – JA?zef ZajAi??czek. Dokument lokacyjny posiadaAi?? ogromne znaczenie dla Ozorkowa i jego mieszkaAi??cA?w. LikwidowaAi?? przede wszystkim dotychczasowAi?? niepewnoAi??Ai??, dajAi??c podstawy prawne do organizowania praw miejskich i zaprowadzenia samodzielnej gospodarki miejskiej. Postanowienie utrzymywaAi??o w caAi??oAi??ci umowy podpisywane pomiAi??dzy osadnikami a dziedzicem Ozorkowa – Ignacym StarzyAi??skim. Dziedzic musiaAi?? siAi?? zobowiAi??zaAi?? do poniesienia kosztA?w zorganizowania wAi??adz miejskich i zasilania kasy miejskiej, gdy braknie Ai??rodkA?w na opAi??acenie burmistrza, kasjera oraz sAi??ugi miejskiego. Warto w tym miejscu wspomnieAi??, A?e kopia tego waA?nego dokumentu dotarAi??a do Ozorkowa dopiero pod koniec 1820 roku. Co ciekawsze – oryginaAi??u OzorkA?w nigdy nie otrzymaAi??. Powodem tej niecodziennej sytuacji byAi?? dynamiczny rozwA?j Ozorkowa. Fakt ten byAi?? „solAi?? w oku” Komisji WojewA?dztwa Mazowieckiego, a gAi??A?wnie jej prezesa Rajmunda RembieliAi??skiego. Komisja wraz z wszechwAi??adnym prezesem byAi??a krytykowana za opieszaAi??oAi??Ai?? i brak sukcesA?w, mimo ogromnych pieniAi??dzy zainwestowanych w rozwA?j przemysAi??u. W tym czasie OzorkA?w byAi?? autentycznAi?? kolebkAi?? przemysAi??u wAi??A?kienniczego, gdyA? to wAi??aAi??nie tutaj powstaAi?? pierwszy scentralizowany zakAi??ad przemysAi??owy Gottlieba Lauze. Nic dziwnego wiAi??c, A?e wrogoAi??Ai?? RembieliAi??skiego do dziedzica przekraczaAi??a czasami granice przyzwoitoAi??ci. Mimo szykan faktu przyznania praw miejskich nie daAi??o siAi?? ukryAi??. StarzyAi??ski pokAi??tnie dowiedziaAi?? siAi?? o przyznaniu praw, lecz oficjalnie nie zostaAi?? o tym powiadomiony. SAi??dzAi??c, A?e jest to sprawa najbliA?szej przyszAi??oAi??ci, powoAi??aAi?? na stanowisko burmistrza JA?zefa StarzyAi??skiego oraz czterech czAi??onkA?w Rady Municypalnej (A?wczesna nazwa Rady Miejskiej), ktA?rymi zostali: Johann KAi??nig, BartAi??omiej Nickel, Samuel Otto oraz Samuel Wegner. Pierwsze wAi??adze miasta nie mogAi??y jednak rozpoczAi??Ai?? dziaAi??alnoAi??ci, nie posiadajAi??c dokumentu przyznajAi??cego prawa miejskie. MijaAi??y lata, a dokumentu nadal nie przysyAi??ano, mimo skarg i osobistych interwencji Ignacego StarzyAi??skiego. RembieliAi??ski byAi?? wszechwAi??adny. JeA?eli nie szokujAi??cy, to przynajmniej zastanawiajAi??cy jest wiAi??c fakt, A?e w 1820 roku Rajmund RembieliAi??ski w swym raporcie wystAi??piAi?? o przyznanie odznaczenia paAi??stwowego Ignacemu StarzyAi??skiemu.

POSTANOWIENIE

Postanowienie o wyniesieniu z osady rzemieAi??lniczej OzorkA?w do rzAi??du miast prywatnych w KrA?lestwie Polskim wydaAi?? namiestnik krA?lewski ZajAi??czek.

Nr 109
1816 r. styczeAi?? 30. Warszawa

W imieniu najj. Aaleksandra I, cesarza Wszechrosji, krA?la polskiego, etc., namiestnik krA?lewski w Radzie Stanu wszem wobec i kaA?demu z osobna, komu o tym wiedzieAi?? naleA?y, oznajmujemy niniejszym, iA? na przeAi??oA?one nam od Komisji RzAi??dowej Spraw WewnAi??trznych i Policji pod dn. 13 stycznia r. b. A?Ai??danie ur. JA?zefa StarzyAi??skiego*, dziedzica osady rzemieAi??lniczej OzorkA?w w pow. zgierskim, w departamencie warszawskim, pomiAi??dzy miastami A?Ai??czycAi?? i ParzAi??czewem poAi??oA?onej, postanowiliAi??my wynieAi??Ai?? na miasto rzeczonAi?? osadAi?? OzorkA?w. JakoA? uchwaAi??Ai?? tAi?? przypuszczamy, onAi??A? w rzAi??dzie miast prywatnych w KrA?lestwie Polskim mieAi?? chcAi??c, aA?eby odtAi??d wiecznymi czasy uA?ywaAi??a wszelkich praw dla miast tego urzAi??dzeniami krajowymi przepisanych. W szczegA?lnoAi??ci zaAi??, co siAi?? tyczy przynaleA?noAi??ci i stosunkA?w tego miasta w moc uczynionego na gruncie rozpoznania stanowiemy, co nastAi??puje:

ArtykuAi?? 1

UtrzymujAi?? siAi?? w caAi??oAi??ci umowy dotychczasowych kontraktA?w kupna pomiAi??dzy osadnikami a dziedzicem zawartych, ile te przepisom prawa lub brzmieniu niniejszego przywileju nie sAi?? przeciwne.

ArtykuAi?? 2

Nadajemy m. OzorkA?w 6 jarmarkA?w rocznie, jako to: pierwszy nazajutrz po Nowym Roku, drugi w poniedziaAi??ek z niedzieli trzeciej po Wielkiejnocy, trzeci w poniedziaAi??ek przed oktawAi?? BoA?ego CiaAi??a, czwarty w poniedziaAi??ek z niedzieli A?smej po AswiAi??tkach, piAi??ty w poniedziaAi??ek z niedzieli szesnastej po AswiAi??tkach, Ai??Ai??czAi??c z jarmarkami tymi na koniec, woAi??y, bydAi??o, wieprze i owce, ktA?re dniem jednym po kaA?dym dniu jarmarcznym przedAi??uA?aAi?? dozwalamy.

ArtykuAi?? 3

Targi tygodniowe w poniedziaAi??ek oznaczamy.

ArtykuAi?? 4

Na rzecz kasy miejskiej pobierane bAi??dzie podczas jarmarkA?w zwykle w miastach tasowe, jako to: od wielkiego tasa i zAi??p (jeden zAi??oty polski), od Ai??redniego tasa 15 gr. (piAi??tnaAi??cie groszy), od maAi??ego tasa 3 gr. (trzy grosze), skAi??d dochA?d naleA?ycie ma byAi?? obliczony.

ArtykuAi?? 5

Od przyjmowania nowych osadnikA?w do miasta wpAi??ywaAi?? majAi?? opAi??aty do kasy miejskiej i pobierane bAi??dAi?? jak nastAi??puje:
1. od rzemieAi??lnikA?w i kupcA?w zarobku znaczniejszego, jako to: piekarzy, mAi??ynarzy, garbarzy itp. zAi??p 18
2. od rzemieAi??lnikA?w pomniejszych, gdy domy lub grunta nabywajAi??, zAi??p 12
3. od kaA?dego komornika bez wyjAi??tku zAi??p 6

ArtykuAi?? 6

SAi??uA?yAi?? bAi??dzie dziedzicowi gruntu prawo wyAi??Ai??cznie wyrabiania oraz wyszynku piwa, wA?dki w m. Ozorkowie.

ArtykuAi?? 7

Wolno bAi??dzie bez wyjAi??tku wszystkich rzemieAi??lnikA?w i profesjonalistA?w osiadaAi?? (s) w m. Ozorkowie, z zachowaniem ogA?lnych praw krajowych.

ArtykuAi?? 8

Miasto OzorkA?w podlegaAi?? bAi??dzie podatkowi konsumpcyjnemu i wszelkim innym ciAi??A?arom miastom wAi??aAi??ciwym.

ArtykuAi?? 9

Na koszta opAi??aty burmistrza oraz potrzeby policyjne m. Ozorkowa uA?yte bAi??dAi?? wpAi??ywy kasy miejskiej z powyA?szych opAi??at, od przyjmowania osadnikA?w i tasowego podczas jarmarku, tudzieA? inne do kasy miejskiej wypaAi??Ai?? mogAi??ce dochody. W przypadku zaAi?? niedostatecznoAi??ci wpAi??ywA?w tych na opAi??acenie caAi??kowite kosztA?w administracji i policji miejscowych, podAi??ug przepisA?w ogA?lnych ustanawiaAi?? siAi?? majAi??cych, dziedzic iloAi??Ai?? niedostajAi??cAi?? z wAi??asnych A?rA?deAi?? dopAi??acaAi?? bAi??dzie obowiAi??zany, dopA?ki dochody kasy miejskiej nie podniosAi?? siAi?? do tego stopnia, iA?by z nich wydatek caAi??kowicie mA?gAi?? byAi?? opatrzony.

ArtykuAi?? 10

Dozwala siAi??, aby rachunek przychodu i rozchodu kasy miejskiej, wAi??adzy administracyjnej, skAi??adany co rok, wprzA?d dziedzicowi byAi?? udzielony z wolnoAi??ciAi?? czynienia nad nim stosowanych uwag.

Na koniec tak dziedzic, jako i mieszkaAi??cy podlegaAi?? bAi??dAi?? urzAi??dzeniom i przepisom do miast prywatnych w KrA?lestwie Polskim dotAi??d zaszAi??ym lub zajAi??Ai?? mogAi??cym. Natomiast przy nadanym przywileju jak najskuteczniej broniAi?? i utrzymywaAi?? ich przyrzekamy. W dowA?d czego niniejszy list z podpisem naszym wAi??asnorAi??cznie i przy wyciAi??niAi??ciu pieczAi??ci wydajemy. Uskutecznienie niniejszej uchwaAi??y Komisjom RzAi??dowym Spraw WewnAi??trznych i Policji tudzieA? Przychodu i Skarbu polecamy. DziaAi??o siAi?? w Warszawie na posiedzeniu administracyjnym dn. 30 stycznia 1816 roku.

ZajAi??czek
Radca sekretarz, gen. Brygady Kossecki
Minister spraw wewnAi??trznych i policji, T. Mostowski
Komisja WojewA?dztwa Mazowieckiego
ZgodnoAi??Ai?? niniejszego przywileju poAi??wiadcza.



W Warszawie dn. 5 maja 1819 r.
Prezes RembieliAi??ski
Sekretarz generalny Filipecki
Interpretacja „Postanowienia” wyniesienia z osady rzemieAi??lniczej Ozorkowa do rzAi??du miast prywatnych w KrA?lestwie Polskim.

Dokument lokacyjny posiadaAi?? olbrzymie znaczenie dla dalszego rozwoju miasta. ZlikwidowaAi?? przede wszystkim dotychczasowAi?? niepewnoAi??Ai??, dajAi??c podstawy prawne do legalnego organizowania wAi??adz miejskich i zaprowadzenia wAi??asnej gospodarki samorzAi??dowej.

ArtykuAi?? 1

Postanowienia:
Jak wiadomo pierwszy ukAi??ad miAi??dzy StarzyAi??skim, a osadnikami zostaAi?? podpisany 10 grudnia 1807 roku w A?Ai??czycy. UkAi??ad ten nie wytrzymaAi?? prA?by czasu i zostaAi?? znowelizowany przez podpisanie kolejnego ukAi??adu zbiorowego w dniu 13 marca 1811 roku w Wytrzyszczkach. UkAi??ad ten obowiAi??zywaAi?? w chwili likwidacji stosunkA?w dominalnych w 1866 roku (ukaz carski z 9 listopada).

ArtykuAi?? 2 i 3

Postanowienia:
ArtykuAi??y te mA?wiAi??y o nadaniu 6 jarmarkA?w rocznie oraz cotygodniowych targA?w w kaA?dy poniedziaAi??ek.
Targi i jarmarki staAi??y siAi?? przyczynAi?? bogacenia siAi?? ozorkowskich sklepikarzy, rzemieAi??lnikA?w, sukiennikA?w i handlarzy. OczywiAi??cie takA?e i miasta. WkrA?tce w poAi??udniowo-wschodniej czAi??Ai??ci Rynku (poczAi??wszy od plebani) budowano budynki z przeznaczeniem do celA?w rzemieAi??lniczo – handlowych. Domy te miaAi??y z tyAi??u zaplecze mieszkalne, natomiast czAi??Ai??Ai?? frontowa byAi??a warsztatem i sklepem zarazem. Domy te budowane szeregowo miaAi??y zwartAi?? zabudowAi?? i stawiane byAi??y na wzA?r sukiennic krakowskich. W dni targowe handlowano artykuAi??ami spoA?ywczymi oraz drobnAi?? kramarszczyznAi??. Natomiast na jarmarki zjeA?dA?ali siAi?? kupcy z bliskiej, a takA?e i dalszej okolicy. W przeddzieAi?? jarmarku odbywaAi??y siAi?? targi koAi??mi, bydAi??em oraz wszelkAi?? nierogaciznAi??. Miejscem tego handlu byAi?? obszerny podwA?rzec dworski, naleA?Ai??cy poczAi??tkowo do SokoAi??owskich, kolejno do SzczawiAi??skich, a w chwili przyznania praw miejskich byAi?? wAi??asnoAi??ciAi?? Ignacego StarzyAi??skiego. Na wspomnianym placu handel odbywaAi?? siAi?? od niepamiAi??tnych czasA?w. Wiadomo, A?e w latach I Rzeczypospolitej szlachta zjeA?dA?aAi??a siAi?? by handlowaAi?? koAi??mi. SpAi??dy odbywaAi??y siAi?? nieregularnie i za kaA?dym razem u innego dziedzica. Niestety nie zachowaAi??y siAi?? informacje dotyczAi??ce tamtych targA?w. Z czasem, gdy osuszono staw „PiAi??a” (rejon obecnego parku i targowicy), targi koAi??mi i bydAi??em przeniesiono na teren dzisiejszego targowiska.
W dni jarmarczne handlowano tkaninami – poczAi??tkowo gAi??A?wnie suknem. Niestety handel suknem upadAi?? caAi??kowicie po powstaniu listopadowym. Oferowano takA?e inne tkaniny (gAi??A?wnie lniane), z ktA?rych produkowano rAi??czniki, obrusy, serwety, bieA?niki, chusty. W mniejszej iloAi??ci sprzedawano takA?e kiry i multany. W sprzedaA?y byAi??y takA?e tkaniny baweAi??niane, ktA?re poczAi??tkowo moA?na byAi??o nabyAi?? w niewielkich iloAi??ciach. Po upadku powstania listopadowego, gdy upadAi?? niemal caAi??kowicie handel suknem, stworzyAi?? siAi?? wA?wczas ogromny popyt na tkaniny baweAi??niane. W duA?ych iloAi??ciach oferowali swe wyroby inni rzemieAi??lnicy. NabyAi?? wiAi??c moA?na byAi??o beczki, skrzynie i inne wyroby bednarskie. Ponadto oferowano misy, dzbany, talerze, czyli wyroby domowego uA?ytku. Sporo byAi??o takA?e towarA?w z wikliny: kosze, kobiaAi??ki, miotAi??y, jako A?e tego surowca byAi??o w brA?d wzdAi??uA? zabagnionych brzegA?w Bzury.

ArtykuAi?? 4

Postanowienia:
ArtykuAi?? ten regulowaAi?? pobieranie opAi??at z jarmarku, tzw. „tasowe”, ktA?re zasilaAi??y kasAi?? miejskAi??, bAi??dAi??c tym samym czynnikiem wzbogacajAi??cym miasto.

ArtykuAi?? 5

Postanowienia:
Ten bardzo waA?ny artykuAi?? regulowaAi?? opAi??aty od osiadajAi??cych tutaj nowo przybyAi??ych kolonistA?w. DopA?ki miastu przybywaAi??o mieszkaAi??cA?w, opAi??aty te byAi??y przyczynAi?? wzbogacania siAi?? Ozorkowa. Okres trwaAi??ego napAi??ywu kolonistA?w trwaAi?? nieprzerwanie od podpisania pierwszej umowy zbiorowej miAi??dzy dziedzicem a kolonistami (10 grudnia 1807 roku). Jak wiem, juA? w czasach KsiAi??stwa Warszawskiego wAi??adze bacznie przyglAi??daAi??y siAi?? akcji osiedleAi??czej prowadzonej przez StarzyAi??skiego. Z chwilAi??, gdy po Kongresie WiedeAi??skim powstaAi??o KrA?lestwo Polskie, rzAi??d uchwaliAi?? ustawAi?? o sprowadzaniu tzw. „poA?ytecznych cudzoziemcA?w”. ByAi??o to nic innego jak powielanie dziaAi??aAi?? osiedleAi??czych, ktA?re z powodzeniem od lat przeprowadzaAi?? w swych dobrach Ignacy StarzyAi??ski. PrzyznaAi?? jednak trzeba, A?e okres polityki gospodarczej prowadzonej w pierwszych latach KrA?lestwa Polskiego przez rzAi??d Druckiego-Lubeckiego jest do dziAi?? jednym z najAi??wietniejszych okresA?w w historii przemysAi??owej Polski. Ignacy StarzyAi??ski w okresie staraAi?? o nadanie praw miejskich dla osady rzemieAi??lniczej OzorkA?w, podaAi?? w swym sprawozdaniu, A?e w 1815 roku liczba ludnoAi??ci staAi??ej w Ozorkowie wynosiAi??a 1867 osA?b.

W latach 1820-1822 tylko z samej miejscowoAi??ci Netzegau i okolic przybyAi??o 365 osA?b. PoniA?ej wzrost liczby ludnoAi??ci miasta Ozorkowa w latach przed powstaniem listopadowym:

ROK PRZYBLIAi??ONA LICZBA MIESZKAA?CAi??W
1822 3000
1823 3980
1827 5308
1828 5660
1829 6306

W 1829 roku OzorkA?w wysunAi??Ai?? siAi?? na pierwsze miejsce pod wzglAi??dem liczby mieszkaAi??cA?w wAi??rA?d miast prywatnych.

ArtykuAi?? 6

Postanowienia:
ArtykuAi?? ten gwarantowaAi?? StarzyAi??skiemu zachowanie praw wAi??asnoAi??ci oraz propinacji, czyli wyrobu i spoA?ywania trunkA?w. W poczAi??tkowym okresie mieszkaAi??cy Ozorkowa nie posiadali A?adnej wAi??asnoAi??ci. DzierA?awili jedynie dziaAi??ki i ogrody, zobowiAi??zujAi??c siAi?? pAi??aciAi?? dziedzicowi tzw. „czynsz wieczysty”. Wszystkie nieruchomoAi??ci jak grunty, stawy, groble, mAi??yny, folusze, cegielnia, tartak oraz okoliczne lasy i Ai??Ai??ki byAi??y wAi??asnoAi??ciAi?? Ignacego StarzyAi??skiego. WAi??asnoAi??ciAi?? StarzyAi??skiego byAi?? takA?e browar, gorzelnia i karczmy.
Prawo propinacji zabraniaAi??o wA?wczas pod groA?bAi?? konfiskaty i dodatkowej kary pieniAi??A?nej przywoA?enia i spoA?ywania trunku, ktA?ry nie pochodziAi?? z browaru czy gorzelni StarzyAi??skiego. ByAi?? to absolutny monopol, ktA?ry przynosiAi?? dziedzicowi duA?e zyski. Dopiero w okresie zapaAi??ci popowstaniowej StarzyAi??ski, ratujAi??c siAi?? przed bankructwem, wydzierA?awiAi?? Ai??ydom karczmy, a takA?e browar i gorzelniAi??. StarzyAi??ski wiedzAi??c, jaki to intratny interes, mimo groA?Ai??cego mu bankructwa i propinacji, nie oddaAi?? w rAi??ce Ai??ydA?w, a jedynie wydzierA?awiAi?? wspomniane obiekty.

ArtykuAi?? 7

Postanowienia:
ArtykuAi?? 7 braAi?? w opiekAi?? osadnikA?w przed samowolAi?? wAi??aAi??cicieli miast.

ArtykuAi?? 8

Postanowienia:
Narzucenie miastu zadaAi??, obowiAi??zujAi??cych w KrA?lestwie Polskim.

ArtykuAi?? 9

Postanowienia:
ArtykuAi?? ten zobowiAi??zywaAi?? StarzyAi??skiego do obowiAi??zku opAi??acenia burmistrza oraz najwaA?niejszych potrzeb miasta w przypadku brakA?w funduszy w kasie miejskiej.
Z chwilAi??, gdy StarzyAi??ski staraAi?? siAi?? o przyznanie praw miejskich dla osady rzemieAi??lniczej OzorkA?w, poczyniAi?? takA?e zobowiAi??zania, ktA?re w tym artykule uzyskaAi??y moc prawnAi??.
W pierwszym okresie rozwoju miasto miaAi??o siAi?? dobrze, wiAi??c StarzyAi??skiemu nie groziAi??o dopAi??acanie do kasy miejskiej. WyA?ej wspomniane obowiAi??zki wystAi??piAi??y dopiero w czasie powstania listopadowego oraz w okresie popowstaniowym.

ArtykuAi?? 10

Postanowienia:
ArtykuAi?? ten mA?wiAi?? o skAi??adaniu bilansu rocznego na rAi??ce dziedzica wraz z prawem czynienia przez niego poprawek i uwag. ByAi??o to bardzo waA?ne dla Ignacego StarzyAi??skiego, ktA?ry jako wAi??aAi??ciciel Ozorkowa miaAi?? tutaj prawo do kontrolowania finansA?w miejskich oraz do korygowania wydatkA?w.
W 1820 roku dochA?d miasta wyniA?sAi?? 1939 rubli i wszystko wskazuje, A?e dochA?d ten wzrastaAi?? corocznie, jako A?e mieszkaAi??cA?w przybywaAi??o, a miasto rozwijaAi??o siAi?? w szybkim tempie. Dowodem tego jest fakt, A?e dochA?d miasta osiAi??gnAi??Ai?? w 1828 roku rekordowAi?? sumAi?? 6873 rubli. ByAi?? to pod wzglAi??dem finansowym rok wyjAi??tkowo bogaty, do ktA?rego miasto nie zbliA?yAi??o siAi?? w caAi??ym XIX wieku. Zastanawia tylko brak budA?etu z 1829 roku, bowiem powstanie wybuchAi??o dopiero w listopadzie 1830 roku, a wraz z nim zapaAi??Ai?? gospodarcza, ktA?ra zniszczyAi??a dorobek Ozorkowa.

[PaweAi?? GA?rny]

* W zaAi??Ai??czonym Postanowieniu znalazAi??a siAi?? nieAi??cisAi??oAi??Ai??. OtA?A? JA?zef StarzyAi??ski nigdy nie byAi?? dziedzicem Ozorkowa. ByAi?? rejentem OkrAi??gu A?Ai??czyckiego, a ponadto znanym spoAi??ecznikiem. ZostaAi?? powoAi??any przez rzeczywistego dziedzica Ozorkowa – Ignacego StarzyAi??skiego na stanowisko burmistrza miasta (po uzyskaniu praw miejskich). JA?zef StarzyAi??ski bAi??dAi??c prawnikiem, prawdopodobnie osobiAi??cie wypeAi??niAi?? wniosek o nadanie praw miejskich. PomyAi??kowo zostaAi?? uznany dziedzicem.

Ad.4 Zabytki Ozorkowa (urbanistyka i architektura)

PLAN

Gdy na poczAi??tku dziewiAi??tnastego wieku wAi??aAi??ciciel Ozorkowa – Ignacy StarzyAi??ski, podpisywaAi?? umowy wstAi??pne z pierwszymi osadnikami, prace zwiAi??zane z rozplanowaniem i wymierzeniem ulic i dziaAi??ek musiaAi??y byAi?? daleko zaawansowane. Trzeba byAi??o im wskazaAi?? w terenie wydzielone dziaAi??ki wraz z dogodnym dojazdem. Podpisana w 1807 r. pierwsza umowa staAi??a siAi?? wzorem dla tego rodzaju umA?w w innych osiedlach fabrycznych, powstajAi??cych w tym czasie w dobrach prywatnych i rzAi??dowych.
W marcu 1811 roku strony zawarAi??y nowAi?? umowAi??. Wreszcie w wyniku zabiegA?w StarzyAi??skiego osada sukiennicza jakAi?? byAi?? OzorkA?w, uzyskaAi??a prawa miejskie. Dekret podpisany przez namiestnika KrA?lestwa Polskiego w dniu 30 stycznia 1816 roku, nadajAi??cy osadzie prawa miast prywatnych, zawieraAi?? zaAi??Ai??cznik w postaci planu zagospodarowania – „mapy pomiarowo-projektowej”, ktA?rej autorem byAi?? geometra przysiAi??gAi??y August Wilhelm Dornstein.
W trudnym do zasiedlenia terenie, ograniczonym od poAi??udniowego zachodu podmokAi??Ai?? dolinAi?? rzeki Bzury, a od strony przeciwnej bagnistymi Ai??Ai??kami, zastosowaAi?? on rozwiAi??zanie, ktA?re do dzisiaj imponuje rozmachem zaAi??oA?enia. Zasadniczym elementem ukAi??adu autor planu uczyniAi?? odcinek traktu Ai??Ai??czycko- piotrkowskiego, ktA?ry poszerzyAi?? do blisko 50 m, tworzAi??c aleje dAi??ugoAi??ci 700 m, stanowiAi??cAi?? wielkie miejskie wnAi??trze (dzisiejsza Al. WyszyAi??skiego). Od strony zachodniej aleja wybiega z rynku. Na wschodnim kraAi??cu alei zaprojektowany zostaAi?? trA?jkAi??tny plac z ktA?rego boku wysuwa siAi?? promieniAi??cie pAi??k czterech ulic (dzisiejsze ulice: Maszkowska, Asrednia, Zgierska i Sienkiewicza ) Przy placu tym wzniesiony zostanie pA?A?niej jeden z piAi??kniejszych zabytkA?w Ozorkowa, – koAi??ciA?Ai?? ewangelicki. Jedna z ulic pAi??ku: Asrednia, miaAi??a prowadziAi?? do parku zaprojektowanego na gA?rce, na ktA?rej pA?A?niej stanAi??Ai?? wiatrak.
AsciAi??le zwiAi??zane z ukAi??adem przestrzennym powstajAi??cego miasta byAi??y rzeka Bzura i dziAi?? juA? nie istniejAi??ce stawy: – dolny na Strzeblewie, Ai??rodkowy zwany PiAi??a i gA?rny WaAi??ach.
UkAi??ad przestrzenny planu Ozorkowa opracowany przez geometrAi?? wyksztaAi??conego w czasach stanisAi??awowskich, szczegA?lnie jego czAi??Ai??Ai?? centralna, korzystnie wyrA?A?nia siAi?? od innych planA?w miast rzAi??dowych. W rozwiAi??zaniu tym widaAi?? wpAi??yw wielkich zaAi??oA?eAi?? parkowo- rezydencjonalnych. Zachowane oryginaAi??y i kopie planu znajdujAi?? siAi?? w Archiwum GAi??A?wnym Akt Dawnych w Warszawie. W roku 1820 miasto zajmowaAi??o „781 morgA?w i 134 prAi??tA?w kwadratowych miary cheAi??miAi??skiej” i graniczyAi??o ze wsiAi?? Maszkowice, z Krzeszewem KrA?lewskim, Krzeszewem Szlacheckim i ze Strzeblewem. W roku 1821 caAi??y Strzeblew, wieAi?? i folwark zostaAi??y przyAi??Ai??czone do Ozorkowa i miasto uzyskaAi??o znany nam do dziAi?? rozlegAi??y, wielooAi??rodkowy ukAi??ad struktury planu.
Po upadku powstania listopadowego (po roku 1830) szybkie poczAi??tkowo tempo rozwoju miasta ulega przyhamowaniu, przez co OzorkA?w zachowaAi?? prawie w niezmienionym stanie plan z otwartym ukAi??adem zabudowy i szeregiem elementA?w uksztaAi??towanych w okresie jego powstania i wczesnego rozwoju. Indywidualny, jasno zdefiniowany ukAi??ad ulic i placA?w z tego okresu wraz z zabytkami tworzy specyficzny klimat, z ktA?rym moA?na siAi?? utoA?samiaAi?? i ktA?ry odrA?A?nia je od innych miast. Jest Ai??wiadectwem historii i elementem toA?samoAi??ci miasta. OprA?cz alei bogactwem miasta sAi?? jego place: Stary Rynek (Plac Jana PawAi??a II), Nowy Rynek (czAi??Ai??ciowo znieksztaAi??cony nowAi?? zabudowAi?? z lat 70-tych ubiegAi??ego wieku), Zielony Rynek na Strzeblewie, plac przed koAi??cioAi??em ewangelickim (bez nazwy) i plac – skwer przed koAi??cioAi??em na Bugaju (zabudowany niestety substandardowym pawilonem handlowym).
Aleja WyszyAi??skiego i place, stanowiAi??ce ogA?lnodostAi??pne przestrzenie publiczne, powinny pozostaAi?? wolne od zabudowy. Starannie urzAi??dzone i zagospodarowane mogAi?? byAi?? wizytA?wkAi?? miasta i stanowiAi?? o jego atrakcyjnoAi??ci.
Przy omawianiu planu naleA?y wspomnieAi?? o krajobrazie miasta i bogatym uksztaAi??towaniu terenu Ozorkowa o duA?ych rA?A?nicach wysokoAi??ci. PoAi??oA?one na krawAi??dzi WyA?yny A?A?dzkiej z gAi??Ai??boko wciAi??tAi?? pradolinAi?? rzeki Bzury posiada miejsca, z ktA?rych roztaczajAi?? siAi?? wspaniaAi??e widoki na fragmenty miasta i okolice. OprowadzaAi??em niedawno znajomych, ktA?rzy nie znali dotAi??d Ozorkowa, byli zachwyceni. Dla mnie osobiAi??cie sAi?? to „miejsca magiczne”. Do niedawna miejscem takim byAi?? fragment ul. PartyzantA?w, z ktA?rego obserwowaAi??em poAi??oA?one w dole Stare Miasto i widok na Nowe Miasto z koAi??cioAi??em u zbiegu ulic: Lipowej i AdamA?wek, niestety skutecznie przysAi??oniAi??tym przez A?le usytuowany, nowy, wielorodzinny budynek mieszkalny.

ZABUDOWA

Podobnie jak plan, z historiAi?? powstania miasta i jego rozwoju, Ai??ciAi??le zwiAi??zana jest jego zabudowa. Wraz z planem decyduje ona o wyrazie krajobrazu miejskiego, jego skali i klimacie. Dla uwaA?nego obserwatora stara zabudowa jest bogatym A?rA?dAi??em wiedzy historycznej i Ai??wiadectwem kultury spoAi??eczeAi??stwa. Z wymienionych powodA?w stara zabudowa podlega ochronie konserwatorskiej. Formalnie, zgodnie z ustawAi?? o ochronie zabytkA?w, zabytkami sAi?? obiekty i budynki wpisane do rejestru zabytkA?w i do ewidencji gminnej.
Logicznie ujmujAi??c zabytkiem jest kaA?dy budynek, reprezentujAi??cy okreAi??lony styl lub zamkniAi??ty juA? okres myAi??li architektonicznej, wyrA?A?niajAi??cy siAi?? wielkoAi??ciAi??, niebanalnAi?? formAi??, wyrazem elewacji zewnAi??trznej i interesujAi??cym detalem architektonicznym, a w niektA?rych przypadkach zachowanym wystrojem wnAi??trz. W tym sensie zabytkami sAi??, oprA?cz tych najstarszych budynkA?w, rA?wnieA?: szkoAi??a (tzw. „biaAi??a”) przy ul. SAi??owackiego, zespA?Ai?? budynkA?w dworca kolejowego wzniesionych w latach dwudziestych XX w. w stylu „dworkowym”, modernistyczny budynek Kasy Chorych z lat trzydziestych XX w. (obecna siedziba UrzAi??du Miasta) przy ul. Wigury, a nawet „socrealistyczne” obiekty wzniesione po ostatniej wojnie w latach piAi??Ai??dziesiAi??tych, np. budynek stowarzyszenia „MONAR” przy ul. Ai??wirki.

Wielonarodowa i wielowyznaniowa, a wiAi??c wielokulturowa spoAi??ecznoAi??Ai?? Ozorkowa pozostawiAi??a po sobie duA?o Ai??ladA?w dawniejszego, wspA?lnego bytowania. SAi?? wAi??rA?d nich piAi??knie poAi??oA?one stare cmentarze: katolicki i ewangelicki przy ulicach: Zgierskiej i Cmentarnej, ktA?re rA?wnieA? podlegajAi?? ochronie konserwatorskiej. Nie zachowaAi?? siAi?? niestety cmentarz A?ydowski poAi??oA?ony w rejonie dzisiejszej ulicy Granicznej oraz Ai??wiAi??tynia A?ydowska (bA?A?nica) w alei, gdzie obecnie stoi budynek poczty.

WAi??rA?d zachowanej starszej zabudowy wyrA?A?niajAi??cymi siAi?? obiektami sAi?? na pewno koAi??cioAi??y i paAi??ace, w tym:

  • koAi??ciA?Ai?? katolicki pw. Asw. JA?zefa, konsekrowany juA? w r. 1668r., pA?A?niej wielokrotnie rozbudowywany. KoAi??ciA?Ai?? doskonale uzupeAi??nia pierzeje starego rynku i zamyka perspektywAi?? ulicy Listopadowej od poAi??udnia.
  • koAi??ciA?Ai?? ewangelicki zbudowany w roku 1842, przebudowany w koAi??cu XIX wieku w stylu pA?A?noklasycystycznym. Najbardziej eksponowana fasada zamykajAi??ca perspektywAi?? alei posiada monumentalny portyk kolumnowy w stylu korynckim z trA?jkAi??tnym szczytem. Obok budynku koAi??cioAi??a znajduje siAi?? wolnostojAi??ca wieA?a – dzwonnica z zegarem. Wypada A?aAi??owaAi??, A?e ten interesujAi??cy obiekt znajduje siAi?? w coraz gorszym stanie technicznym.
  • koAi??ciA?Ai?? (kaplica) na Bugaju zbudowany w latach 1928 – 32 w skromnej formie nawiAi??zujAi??cej do klasycyzmu. WAi??rA?d paAi??acA?w warto wymieniAi??:
  • pierwszy klasycystyczny paAi??ac SchlAi??sserA?w przy ulicy Listopadowej wzniesiony w drugiej Ai??w. XIX wieku obok pierwszej, nie istniejAi??cej juA? przAi??dzalni. PiAi??knie eksponowany zamyka perspektywAi?? ulicy od strony rynku. Obok paAi??acu znajduje siAi?? parterowy, dawny kantor handlu hurtowego z boazeriAi?? i sufitem zdobionym sztukateriAi?? i malowidAi??ami we wnAi??trzu; odrestaurowany stanowi pomieszczenie Miejskiej Biblioteki Publicznej.
  • drugi paAi??ac przy ulicy A?Ai??czyckiej zbudowany w poAi??owie XIX wieku, rozbudowany w latach 1870-80 w stylu pA?A?nego empire. Zachowane sAi?? w nim liczne, cenne elementy wnAi??trza: stiuki i malowidAi??a, trawione i malowane szyby. Przed frontem paAi??acu stoi piAi??kna fontanna.

Do grupy budynkA?w mieszkalnych posiadajAi??cych cechy rezydencji naleA?y zaliczyAi?? zespA?Ai?? budynkA?w przy ulicy Wigury (obecnie siedziba UrzAi??du Gminy OzorkA?w). Rezydencje wzniA?sAi?? Karol Scheibler, pA?A?niejszy Ai??A?dzki potentat baweAi??niany, ktA?ry wAi??aAi??nie w Ozorkowie rozpoczAi??Ai?? swojAi?? karierAi??. Szkoda, A?e budynki caAi??ego zespoAi??u zostaAi??y gAi??Ai??boko przebudowane. Nie zachowaAi??a siAi?? piAi??kna studnia artezyjska. Aswiadkiem wszystkich przemian, jakie siAi?? tutaj dokonaAi??y jest, obok nieco zaniedbanego parku, pomnikowa lipa stojAi??ca w podwA?rzu.
Na osobne omA?wienie zasAi??uguje, najliczniej reprezentowana, zabudowa mieszkaniowa.
Najstarszym typem budynku mieszkalnego wznoszonego z chwilAi?? powstania osady (pA?A?niej miasta) byAi?? dom rzemieAi??lnika. Skromniejsza jego odmiana to drewniany, parterowy budynek z dachem dwuspadowym z wejAi??ciem i sieniAi?? przejAi??ciowAi?? poAi??rodku i trzema oknami po obydwu stronach. ZachowaAi??y siAi?? nieliczne, pojedyncze przykAi??ady tego typu budynkA?w (np. przy ul. Zgierskiej 30). ZespA?Ai?? takich budynkA?w istniaAi?? do niedawna przy ul. KoAi??ciuszki, obok straA?y. Bardziej okazaAi??Ai?? odmianAi?? domu rzemieAi??lnika byAi?? budynek murowany, dwutraktowy, parterowy z dachem dwuspadowym, naczA?Ai??kowym. PiAi??knym przykAi??adem tego typu budynku jest dom postrzygacza przy Al. WyszyAi??skiego 26 i nie zwiAi??zany bezpoAi??rednio z produkcjAi?? dom pastora przy ul. Zgierskiej.
RosnAi??ce potrzeby sprawiAi??y, A?e budynek parterowy okazaAi?? siAi?? niewystarczajAi??cy. PojawiAi?? siAi?? wiec budynek piAi??trowy na planie prostokAi??ta z dwutraktowym ukAi??adem wnAi??trz i dwuspadowym dachem naczA?Ai??kowym. Najokazalszym zachowanym przykAi??adem takiego domu jest budynek z aptekAi?? przy Al. WyszyAi??skiego (obok kina). W rynku i przy ul. Listopadowej domy tego typu tworzAi?? odcinki zwartej pierzei. PosiadajAi?? one jeszcze wyraA?nie charakter klasycystyczny. Pod koniec XIX wieku pojawia siAi?? nowy typ budynku mieszkalnego – kamienica czynszowa. ZespoAi??y takich kamienic istniejAi?? do tej pory w rynku i alei.
Ponadto istniejAi?? w Ozorkowie budynki mieszkalne wielorodzinne „przyfabryczne”. NajwiAi??kszy z nich, wybudowany w latach 20 -tych XX wieku na dziaAi??ce naroA?nej ulic: Listopadowej i Ai??wirki, zamyka perspektywAi?? ulicy Listopadowej.
Trudno jest sklasyfikowaAi?? pozostaAi??Ai??, starAi?? zabudowAi?? mieszkaniowAi??. Z jednej strony wystAi??pujAi?? budynki o pewnych aspiracjach formalnych (na uwagAi?? zasAi??ugujAi?? dwie wille z lat miAi??dzywojennych: jedna przy ul. Ai??wirki 3, w ktA?rej mieszkaAi?? przedwojenny burmistrz Ozorkowa – Kropp, druga willa Wejgetnera przy ul. Listopadowj 16), z drugiej „bieda budownictwo” ” bardzo skromnym programie na maAi??ych dziaAi??kach. Zabytkami, a wiAi??c obiektami zasAi??ugujAi??cymi na ochronAi?? i zachowanie, sAi?? rA?wnieA? budynki uA?ytecznoAi??ci publicznej i stare budynki przemysAi??owe. W niezmienionym ksztaAi??cie zachowaAi?? siAi?? budynek szkolny fundacji SchlAi??ssera przy ul. Listopadowej 13 i wspomniana wczeAi??niej szkoAi??a przy ul. SAi??owackiego 2. Na uwagAi?? zasAi??ugujAi?? rA?wnieA?: budynek pierwszej podstacji elektrycznej „elektrowni” nad BzurAi?? i wieA?a ciAi??nieAi?? w zespole dworca kolejowego.
W masie nijakich fabryczek, warsztatA?w i oficyn przemysAi??owych wyrA?A?niajAi?? siAi?? dwa: piAi??trowy budynek dawnej motarni przy ul. Listopadowej 6 z zachowanymi detalami elewacji i resztki wielkoprzemysAi??owego budynku fabrycznego na Strzeblewie. ZachowaAi??y siAi?? fragmenty tej wielkiej budowli, wAi??rA?d ktA?rych wyrA?A?niajAi?? siAi??: elewacja dawnej siAi??owni i bryAi??a wieA?y ciAi??nieAi??. Wszystkie wspomniane obiekty i budynki, w tym wpisane do rejestru zabytkA?w i do ewidencji gminnej, zasAi??ugujAi?? na ochronAi?? tj. zachowanie pierwotnej formy zewnAi??trznej, wysokoAi??ci, ksztaAi??tu dachu, detalu elewacji, stolarki okiennej i drzwiowej, zachowanie istniejAi??cych elementA?w wystroju i wyposaA?enia wnAi??trza.
Na obszarze starego miasta i wszAi??dzie tam, gdzie wystAi??puje wyrA?A?niona, przeznaczona do adaptacji stara zabudowa, naleA?y zachowaAi?? zasadAi?? ciAi??gAi??oAi??ci i kontynuacji. Nowa zabudowa powinna skalAi??, charakterem elewacji, Ai??ladem dawnych podziaAi??A?w i liniAi?? zabudowy nawiAi??zywaAi?? do istniejAi??cej. ChociaA? wydaje siAi??, A?e uwaga powyA?sza jest oczywista dla wszystkich, przeczAi?? temu: praktyka realizacyjna i popeAi??nione elementarne bAi??Ai??dy.
NaleA?y mieAi?? nadziejAi??, A?e obecnie i w niedalekiej przyszAi??oAi??ci powstanAi?? w mieAi??cie waA?ne i piAi??kne obiekty, i budynki, ktA?re nastAi??pne pokolenia otoczAi?? opiekAi?? i nazwAi?? zabytkami.

[Marek Kolejwa - 24.01.2006 r.]

Ad.5 NajwaA?niejsze wydarzenia w historii Ozorkowa (do roku 1939)

1344

    Pojawia siAi?? pierwsza wzmianka Kacpra Niesieckiego o Ozorkowie, kiedy to ksiAi??A?Ai?? Ai??Ai??czycki i dobrzyAi??ski swemu rycerzowi SzczawiAi??skiemu „Zamek OzorkA?w z mAi??ynem, karczmAi?? i dwoma zagrodnikami darowaAi??”. Ai??wczeAi??nie K. Niesiecki nie byAi?? uwaA?any za wiarygodne A?rA?dAi??o informacji, jednak nowsze herbarze doceniajAi?? tego pracowitego jezuitAi??.

1654

    Powstaje fundacja Jana Szymona SzczawiAi??skiego na budowAi?? koAi??cioAi??a w Rynku (obecnym Placu Jana PawAi??a II).

1668

    UkoAi??czenie budowy koAi??cioAi??a katolickiego i poAi??wiAi??cenie go przez biskupa cheAi??miAi??skiego Jana RA?A?yckiego (obecnie KoAi??ciA?Ai?? Ai??w. JA?zefa).

1788

    OzorkA?w przestaje byAi?? wAi??asnoAi??ciAi?? SzczawiAi??skich. Nowym wAi??aAi??cicielem zostaje Wincenty Boguta StarzyAi??ski – ojciec Ignacego StarzyAi??skiego.

1814

    Powstaje pierwszy cech – sukiennikA?w.

10 grudnia 1807

    Ignacy StarzyAi??ski podpisuje umowAi?? z osadnikami w A?Ai??czycy. Jest to pierwsza umowa tego typu na ziemiach polskich.

1807

    ZaAi??oA?enie cmentarza ewangelickiego na podstawie umowy Ai??Ai??czyckiej z dn. 10.12.1807 r.

1816

  • dziAi??ki staraniom Ignacego StarzyAi??skiego 30 stycznia OzorkA?w otrzymuje prawa miasta prywatnego. Postanowienie podpisuje namiestnik carski generaAi?? JA?zef ZajAi??czek. Rajmund RembieliAi??ski – prezes Komisji WojewA?dztwa Mazowieckiego – w swym sprawozdaniu lustracyjnym pisze o prA?bie utworzenia w Ozorkowie pierwszego scentralizowanego zakAi??adu wAi??A?kienniczego w KrA?lestwie Polskim.
  • Powstanie pierwszej szkoAi??y elementarnej.

1821

  • kwiecieAi?? – do Ozorkowa przybywa Christian Wilhelm Werner, ktA?rego farbiarnia staAi??a siAi?? wkrA?tce najwiAi??kszAi?? farbiarniAi?? w KrA?lestwie Polskim.
  • lipiec – sierpieAi?? Do Ozorkowa przybywajAi?? bracia Fryderyk i Henryk SchlAi??sserowie, dziAi??ki ktA?rym OzorkA?w wchodzi do czoAi??A?wki miast wAi??A?kienniczych. O ich fabryce z zachwytem mA?wiAi?? wszyscy zwiedzajAi??cy, jak: Rajmund RembieliAi??ski, StanisAi??aw Staszic i car Aleksander.

1821

    ZaAi??oA?enie kirkutu (cmentarza A?ydowskiego) na podstawie umowy Ignacego StarzyAi??skiego z gminAi?? A?ydowskAi?? w Zgierzu.

1830

    Powstanie listopadowe niszczy dorobek gospodarczy Ozorkowa. WkrA?tce w wyniku upadku przemysAi??u weAi??nianego bankrutuje jego prekursor Gottlieb Lauze.

1831

    Fryderyk SchlAi??sser rozpoczyna w Ozorkowie „erAi?? baweAi??nianAi??”, budujAi??c na SkrzypiA?wce przAi??dzalniAi?? baweAi??ny.

1834

    PrzejAi??cie szkoAi??y elementarnej pod zarzAi??d parafii ewangelickiej.

1842

    UkoAi??czenie budowy koAi??cioAi??a ewangelickiego (obecnie pod wezwaniem 12 ApostoAi??A?w).

1848

    Fryderyk SchlAi??sser, planujAi??c budowAi?? nowoczesnego zakAi??adu na Strzeblewie, sprowadza do Ozorkowa Karola Scheiblera (pA?A?niejszy potentat przemysAi??owej A?odzi). Fryderyk umiera na zarazAi??. ZakAi??adem opiekujAi?? siAi??: wdowa Henrietta – Wilhelmina oraz synowie Henryk i Karol, majAi??cy do pomocy Karola Scheiblera.

1850

    ZaAi??oA?enie szkoAi??y elementarnej przy parafii ewangelicko-augsburskiej przy ul. Zgierskiej.

1854

    Karol Scheibler A?eni siAi?? z cA?rkAi?? miejscowego farbiarza – AnnAi?? Werner i wyjeA?dA?a do A?odzi. Przed wyjazdem udaje siAi?? jeszcze wybudowaAi?? Henrykowi SchlAi??sserowi nowy zakAi??ad na Strzeblewie.

1863

    UdziaAi?? wielu mieszkaAi??cA?w Ozorkowa w powstaniu styczniowym, w partii zorganizowanej przez JA?zefa Sawickiego, a dowodzonej przez dr Dworzaczka, walki pod DobrAi?? i Dobieszkowem.

1866

    Na mocy ukazu carskiego OzorkA?w staje siAi?? miastem rzAi??dowym.

1876

    Henryk SchlAi??sser zakAi??ada przy obecnej ulicy Listopadowej szkoAi??Ai?? 3-klasowAi??.

1881

    AsmierAi?? Karola SchlAi??ssera.

1884

    AsmierAi?? Henryka SchlAi??ssera. ZakAi??ady przejmuje wdowa po Karolu – Natalia SchlAi??sser z domu Bucholtz.

1893

    PoA?ary niszczAi?? oba zakAi??ady SchlAi??sserA?w.

1894

    Rozpoczyna siAi?? nowy etap w przemyAi??le wAi??A?kienniczym Ozorkowa. ZawiAi??zuje siAi?? Towarzystwo Akcyjne pod nazwAi?? „Towarzystwo SchlAi??sserowskiej PrzAi??dzalni BaweAi??ny i Tkalni w Ozorkowie”, pomyAi??lane poczAi??tkowo jako „spA?Ai??ka rodzinna”. WspA?Ai??wAi??aAi??cicielami towarzystwa sAi??: Natalia SchlAi??sser, Matylda SchlAi??sser oraz Karol SchlAi??sser (syn Karola i Natalii). RadAi?? nadzorczAi?? tworzAi??: WAi??adysAi??aw Janasz, Edward Herbst, Edward Lilpop oraz w charakterze zastAi??pcy czAi??onka Rady Nadzorczej – Karol SchlAi??sser.

1894 – 1904

    Powstaje nowy zakAi??ad na Strzeblewie. ZakoAi??czenie budowy i peAi??en rozruch zakAi??adu nastAi??puje w 1904 roku.

1899

  • oddanie do uA?ytku szkoAi??y powszechnej im. SchlAi??ssera (obecnie rA?g ul. Listopadowej i ul. Mickiewicza), ufundowanej przez Henryka SchlAi??ssera (po jego Ai??mierci fundacjAi?? realizuje A?ona Matylda).
  • dziAi??ki wieloletnim staraniom Henryka SchlAi??ssera i Henryka Liedtke powstaje Ozorkowska Ochotnicza StraA? Ogniowa.

20 grudnia 1899

    PoczAi??tek dziaAi??alnoAi??ci Banku SpA?Ai??dzielczego, kiedy to Minister Skarbu zatwierdza Statut Towarzystwa OszczAi??dnoAi??ciowo-PoA?yczkowego w Ozorkowie. Prezesem ZarzAi??du zostaje, Maurycy Tylman, skarbnikiem Tadeusz SkaA?yAi??ski, a czAi??onkami ZarzAi??du WAi??adysAi??aw ChyliAi??ski, Leonard Brauze i Teofil Szubert.

ok. 1905

    Przy zakAi??adach SchlAi??ssera istnieje przedszkole, do ktA?rego uczAi??szczajAi?? dzieci robotnikA?w zatrudnionych w fabryce (obecnie ul. L. StypuAi??kowskiego).

1911

    Oficjalne poAi??wiAi??cenie cmentarza katolickiego (obecnie zwanego „starym”), istniejAi??cego juA? duA?o wczeAi??niej (od chwili przyznania praw miejskich).

1912

    RozpoczAi??cie budowy szkoAi??y powszechnej (obecnie SzkoAi??a Podstawowa nr 1 przy ul. KoAi??ciuszki).

1913-1914

    PoczAi??tek dziaAi??alnoAi??ci harcerstwa (jako harcerstwo ziemi Ai??Ai??czyckiej).

1914 – 1918

    I wojna Ai??wiatowa. Okupanci niemieccy grabiAi?? wszystko, co posiada jakAi??kolwiek wartoAi??Ai??.

1916

    Powstaje prywatne gimnazjum prowadzone przez JuliAi?? Olczak.

1918

    Euforia niepodlegAi??oAi??ciowa. W spadku zostaje miasto w ruinie gospodarczej.

1918 – 1939

    Na fali entuzjazmu rusza wielka odbudowa miasta. Do roku 1923 burmistrzem Ozorkowa jest Tadeusz SkarA?yAi??ski. W latach 1923-1939 urzAi??d burmistrza sprawuje WacAi??aw Kropp.

1919

  • wAi??adze szkolne dokonujAi?? reorganizacji istniejAi??cych szkA?Ai??, a w gmachu przy ulicy KoAi??ciuszki otwierajAi?? SzkoAi??Ai?? PowszechnAi?? nr 1 imienia Henryka Sienkiewicza (obecnie ZespA?Ai?? SzkA?Ai?? Specjalnych) – kierownikiem szkoAi??y zostaje Bernard Wilkowski.
  • otwarcie przedszkola przy ul. J. PiAi??sudskiego (obecnie S. WyszyAi??skiego) pod nazwAi?? „Kropla Mleka”. PierwszAi?? opiekunkAi?? jest JA?zefa Mroziewicz.

11 listopada 1920

    Z inicjatywy ozorkowskich nauczycieli powstaje Miejska Biblioteka Publiczna z siedzibAi?? przy ul. Listopadowej 11.

1921

    Powstaje SzkoAi??a Powszechna nr 2 imienia KrA?lowej Jadwigi, kierownikiem zostaje Maria Ai??ukowska; szkoAi??a ewangelicka uzyskuje nr 3.

1922

    Uruchomienie linii tramwajowej (poAi??Ai??czenie z A?odziAi??). Przez pierwsze 2 lata tramwaj napAi??dzany parowozem, pA?A?niej nastAi??puje elektryfikacja linii.

1923

  • poczAi??tek dziaAi??alnoAi??ci Organizacji MAi??odzieA?y TUR (Towarzystwo UniwersytetA?w Robotniczych). ZaAi??oA?ycielem jest dziaAi??acz robotniczy z okresu walk rewolucyjnych z caratem – Adam Skupiewski.
  • otwarcie 7-klasowej SzkoAi??y Powszechnej nr 4 imienia Marii Konopnickiej – od 1927 r. kierowniczkAi?? szkoAi??y jest A?ona A?wczesnego burmistrza Teodozja Kropp.

7 stycznia 1923

    Kupno prywatnej elektrowni przez Magistrat (dawna nazwa UrzAi??du Miejskiego). Jest to poczAi??tek dalekosiAi??A?nej akcji elektryfikacji miasta. Akcja ta trwa caAi??y okres miAi??dzywojenny.

1924

  • uruchomienie kolei szerokotorowej na trasie A?A?dA? – OzorkA?w – A?Ai??czyca – Kutno.
  • Ai??ydzi mieszkajAi??cy w Ozorkowie uzyskujAi?? zgodAi?? na zaAi??oA?enie przy ul. PiAi??sudskiego 1 (obecnie ul. S. WyszyAi??skiego) A?ydowskiej szkoAi??y powszechnej, ktA?ra otrzymuje nazwAi?? „Talmut Tora Koluli”.

1927

    UkoAi??czenie budowy gmachu szkolnego – tzw. „biaAi??ej szkoAi??y” (obecnie ZespA?Ai?? SzkA?Ai?? Zawodowych przy ul. SAi??owackiego).

1928

    Przy ul. KoAi??ciuszki powstaje pierwszy budynek przeznaczony na przedszkole (obecnie Miejskie Przedszkole nr 2) – pierwszAi?? kierowniczkAi?? jest p. A?aziAi??ska, pA?A?niej przez wiele lat funkcjAi?? tAi?? peAi??ni Felicja Wagowa.

1929

    Wybudowanie koAi??cioAi??a na Bugaju (przy zakonie siA?str urszulanek) pod wezwaniem NajAi??wiAi??tszego Serca Pana Jezusa – pierwszym kapelanem zostaje ks. Skarbek.

10 marca 1930

    Oddanie do uA?ytku budynku Kasy Chorych przy ulicy Wigury 1 (obecnie siedziba UrzAi??du Miejskiego) – wybudowanego gAi??A?wnie ze skAi??adek czAi??onkA?w Kasy Chorych.

1933

  • jest juA? 1200 abonentA?w prAi??du elektrycznego.
  • 11 marca 1933 nastAi??puje zmiana nazwy Magistrat na ZarzAi??d Miejski Miasta Ozorkowa.

1936

    Uruchomienie przelotowej trasy autobusowej przez OzorkA?w do A?odzi.

7 wrzeAi??nia 1939

    Wkroczenie wojsk hitlerowskich do Ozorkowa. Hitlerowska zawierucha wojenna to okres, kiedy zbrodnia staje siAi?? codziennoAi??ciAi??: barbarzyAi??stwo, mordy, holokaust i grabieA?. W rezultacie straszliwe straty. GAi??A?wnym przykAi??adem jest tutaj liczba ludnoAi??ci naszego miasta:
    - 1939 – 16 784 mieszkaAi??cA?w,
    - 1945 – 11 217 mieszkaAi??cA?w.

Ad.6 Herby miejskie Ozorkowa 1846/47-2006

Znak lokalnej wspA?lnoty miejskiej Ozorkowa, uA?ywany obecnie, stworzony zostaAi?? przez samorzAi??d miejski najprawdopodobniej w okresie dwudziestolecia miAi??dzywojennego. Historycy i heraldycy zaakceptowali go bez sprzeciwu, choAi?? moA?na krytycznie oceniAi?? dobA?r przedmiotA?w, wykorzystanych do jego budowy. Nie byAi?? to pierwszy i jedyny znak, utworzony w przeszAi??oAi??ci w celu heraldycznej identyfikacji miasta i jego mieszkaAi??cA?w.
OzorkA?w w okresie staropolskim byAi?? wsiAi??, ktA?ra naleA?aAi??a do SzczawiAi??skich herbu Prawdzic. Jej przedstawiciele peAi??nili urzAi??dy w strukturach szlacheckiej wAi??adzy ziemskiej, piastowali takA?e funkcje w administracji paAi??stwowej, a ich aktywnoAi??Ai?? urzAi??dnicza zwiAi??zana byAi??a gAi??A?wnie z grodem Ai??Ai??czyckim. Materialnym Ai??ladem obecnoAi??ci SzczawiAi??skich w Ozorkowie jest koAi??ciA?Ai?? parafialny pod wezwaniem Ai??w. JA?zefa, ufundowany w 1654 r. przez SzczawiAi??skich, a konsekrowany w 1668 r. Starsza literatura przedmiotu bAi??Ai??dnie uwaA?aAi??a, A?e fundatorem koAi??cioAi??a w Ozorkowie byAi?? MikoAi??aj SzczawiAi??ski (Szubski). Taki wniosek sformuAi??owany zostaAi?? z tej racji, iA? w koAi??ciele w Ozorkowie oglAi??daAi?? moA?na epitafium MikoAi??aja, ktA?re swym tekstem informuje, A?e byAi?? on – MikoAi??aj – fundatorem „…koAi??cioAi??a i klasztoru…”. Starsi autorzy, przekonani, A?e zapis dotyczyAi?? Ozorkowa, wyjaAi??niali, A?e MikoAi??ajowi zabrakAi??o Ai??rodkA?w na dokoAi??czenia poboA?nej fundacji – ufundowaAi?? koAi??ciA?Ai??, a wstrzymaAi?? prace nad zabudowaniami klasztornymi w Ozorkowie. Jednak prawda byAi??a inna. MikoAi??aj ufundowaAi?? w 1603 r. koAi??ciA?Ai?? i klasztor siA?str Norbertanek w A?Ai??czycy, a nie w Ozorkowie. Tam teA? spoczAi??Ai??y jego zwAi??oki, a potwierdzeniem pochA?wku byAi??o wspomniane epitafium. Dopiero po jakimAi?? czasie nagrobek MikoAi??aja SzczawiAi??skiego przeniesiony zostaAi?? z A?Ai??czycy do Ozorkowa. ByAi?? moA?e w tym samym czasie z A?Ai??czycy przetransportowany zostaAi?? takA?e drugi zabytek epigrafiki staropolskiej, a przechowywany obecnie takA?e w ozorkowskim koAi??ciele parafialnym. Jest niAi?? metalowa pAi??yta, zamykajAi??ca niegdyAi?? wejAi??cie do krypty grobowej Reginy Sierakowskiej SzczawiAi??skiej. Herby umieszczone na tej metalowej pAi??ycie, ufundowanej w 1661 r. przez DomicellAi?? BarbarAi?? z domu SzczawiAi??skAi?? – moim zdaniem – wpAi??ynAi??Ai??y na treAi??Ai?? wspA?Ai??czesnego znaku Ozorkowa. Tym samym Domicella Barbara ze SzczawiAi??skich poAi??rednio i najzupeAi??niej przypadkowo przyczyniAi??a siAi?? do uksztaAi??towania herbu miejskiego Ozorkowa.
NiezaleA?nie jednak od tego, jak wielkie byAi??y zasAi??ugi SzczawiAi??skich dla Ozorkowa, to jednak ich rodowy herb nie mA?gAi?? wspA?Ai??tworzyAi?? herbu i pieczAi??ci wAi??adz Ozorkowa w okresie staropolskim. OzorkA?w byAi?? wsiAi??, a te na obszarze centralnej Polski w okresie przedrozbiorowym nie miaAi??y prawa do posAi??ugiwania siAi?? urzAi??dowymi pieczAi??ciami herbowymi.
Na poczAi??tku XIX w. OzorkA?w znajdowaAi?? siAi?? w posiadaniu rodziny StarzyAi??skich herbu Aslepowron. PrzeszedAi?? on w rAi??ce nowych posesorA?w za sprawAi?? maAi??A?eAi??stwa, zawartego w 1788 r. pomiAi??dzy TeofilAi?? SzczawiAi??skAi??, cA?rkAi?? Jana, a Wincentym StarzyAi??skim. Z maAi??A?eAi??stwa Teofili i Wincentego zrodzony zostaAi?? Ignacy StarzyAi??ski. Ten ostatni jest w rozwaA?aniach o tyle waA?ny, A?e to wAi??aAi??nie jego decyzje zmieniAi??y historiAi?? Ozorkowa. Ignacy StarzyAi??ski przeksztaAi??ciAi?? wieAi?? w osadAi?? fabrycznAi??, a nastAi??pnie w miasto.
Fakt przeksztaAi??cenia wsi OzorkA?w w miasto poczAi??tkowo nie zaowocowaAi??o A?adnymi skutkami heraldycznymi. W okresie KsiAi??stwa Warszawskiego, a nastAi??pnie w pierwszych latach istnienia KrA?lestwa Kongresowego, miasta nie miaAi??y bowiem prawa do posAi??ugiwania siAi?? wAi??asnymi pieczAi??ciami z wyobraA?eniem herbu samorzAi??dowego. WAi??adze ich wykorzystywaAi??y tAi??oki pieczAi??tne wyposaA?one w symbolikAi?? paAi??stwowAi??. Tym samym burmistrz Ozorkowa nie widziaAi?? potrzeby stworzenia oryginalnego symbolu, graficznie opisujAi??cego i identyfikujAi??cego miasto. W poAi??owie XIX w. wAi??adze carskie czAi??Ai??ciowo zmieniAi??y swojAi?? politykAi?? wobec herbA?w miejskich. W 1846/1847 r. opracowany zostaAi?? pierwszy projekt herbu Ozorkowa. W polu czerwonej tarczy herbowej umieszczona zostaAi??a „plama” zielonej murawy, z ktA?rej wyrastaAi?? od prawej pobocznicy srebrny (biaAi??y) mur (miejski), o ktA?ry oparty byAi?? przednimi Ai??apami rA?wnieA? srebrny (biaAi??y) baran (owca) wspiAi??ty z czarnym krukiem na gAi??owie. PrzesAi??anie tak skonstruowanego herbu byAi??o czytelne – mur symbolizowaAi?? prawa miejskie, ktA?rymi cieszyAi?? siAi?? od niedawna OzorkA?w, baran, a raczej jego runo sugerowaAi??o przemysAi?? sukienniczy, rozwijajAi??cy siAi?? w mieAi??cie, i wreszcie kruk – przejAi??ty wprost z herbu szlacheckiego Aslepowron – w bardzo czytelny sposA?b wskazywaAi?? na udziaAi?? Ignacego StarzyAi??skiego herbu Aslepowron w procesie przeksztaAi??cania Ozorkowa w miejski oAi??rodek przemysAi??owy. Projekt herbu nie uzyskaAi?? wtedy pozytywnej opinii wAi??adz Imperium Rosyjskiego.
Do sprawy herbA?w miast KongresA?wki wAi??adze paAi??stwowe wrA?ciAi??y w latach 1867-1868. W dokumentacji petersburskiej Heroldii zachowaAi?? siAi?? projekt herbu Ozorkowa z 1869 r., ktA?ry zostaAi?? opracowany na podstawie ustaleAi?? z 1846/47 i korespondencji prowadzonej w latach 1867/68 r. Tarcza herbowa znaku Ozorkowa podzielona zostaAi??a na dwie czAi??Ai??ci. W jej lewym kantonie umieszczony zostaAi?? herb guberni kaliskiej tj. w polu bAi??Ai??kitnym baran srebrny (biaAi??y), po bokach ktA?rego dwa kAi??osy zAi??ote (A?A?Ai??te), a resztAi?? czerwonego pola tarczy wypeAi??niaAi??y: zAi??ota (A?A?Ai??ta), pochyAi??a Ai??ciana z prawej pobocznicy, na ktA?rAi?? wspinaAi?? siAi?? srebrny (biaAi??y) baran (owca) ze zAi??otym (A?A?Ai??tym) krukiem na gAi??owie. Ten projekt herbu Ozorkowa rA?wnieA? nie uzyskaAi?? akceptacji najwyA?szych wAi??adz Imperium.
Kolejny etap prac nad herbem miejskim Ozorkowa zainicjowaAi??o pismo generaAi??a-gubernatora warszawskiego z 20 czerwca 1894 r. W odpowiedzi na nie – przekazane przez naczelnika powiatu Ai??Ai??czyckiego – magistrat Ozorkowa przesAi??aAi?? obszerny opis historyczno-statystyczny miasta, a w sprawie herbu miejskiego, o co przede wszystkim dopytywaAi?? siAi?? naczelnik powiatu, magistrat uprzejmie stwierdziAi??, iA? „…herb Ozorkowa do naszych czasA?w jeszcze nie zostaAi?? ustanowiony…”. Akcja poszukiwania herbA?w, prowadzona pod koniec XIX w. ustaAi??a po uzyskaniu od magistratA?w wstAi??pnych informacji, a to nastAi??piAi??o w pierwszych miesiAi??cach 1895 r. JednakowoA? nie zostaAi??a ona caAi??kowicie zakoAi??czona. Przez blisko 10 lat wyniki ankiety z 1894/1895 r. zalegaAi??y pA?Ai??ki odpowiednich urzAi??dA?w. Ostatecznie wAi??adze, inspirowane wskazA?wkami pAi??ynAi??cymi z Heroldii petersburskiej zdecydowaAi??y, iA? ponownie naleA?y zwrA?ciAi?? siAi?? do magistratA?w ze stanowczAi?? proAi??bAi?? o materiaAi??y heraldyczne, z tym zastrzeA?eniem, A?e wAi??adze miast, dla ktA?rych nie moA?na byAi??o – jak dotAi??d – ustaliAi?? historycznego herbu, powinny samodzielnie stworzyAi?? herby od podstaw. W 1904 r. podjAi??to prace przerwane w 1895 r. Z tego wAi??aAi??nie okresu pochodzi waA?ny przekaz, informujAi??cy o kolejnym projekcie herbu Ozorkowa. W dniu 28 czerwca 1904 r. naczelnik powiatu Ai??Ai??czyckiego wysAi??aAi?? do Kalisza raport, w ktA?rym m. in. doniA?sAi??, A?e zaprojektowany zostaAi?? herb dla Ozorkowa. Jego twA?rcami byli „…mieszkaAi??cy Ozorkowa…”. GodAi??o herbu tworzyAi??y: wrzeciono i czA?Ai??enko, wskazujAi??ce na „przemysAi??y” przAi??dzalniany i tkacki, rozwijajAi??ce siAi?? wA?wczas w Ozorkowie.
Jeszcze ciekawszych informacji dostarczyAi?? raport magistratu ozorkowskiego z dnia 13 maja 1904 r., a przede wszystkim doAi??Ai??czony do niego zaAi??Ai??cznik. Raport magistracki otwieraAi?? dAi??ugi wykAi??ad na temat historii i wspA?Ai??czesnoAi??ci Ozorkowa. ZwrA?cono w nim uwagAi??, iA? gAi??A?wnym zajAi??ciem mieszkaAi??cA?w byAi??a produkcja sukna i wAi??A?kiennictwo. Bardzo mocno podkreAi??lano fakt, A?e „…wszelka pomyAi??lnoAi??Ai?? miasta pochodzi z produkcji sukienniczej…”. DobA?r treAi??ci oraz rozAi??oA?enie akcentA?w w raporcie magistratu powodujAi??, iA? tekst ten z caAi??Ai?? pewnoAi??ciAi?? uznaAi?? naleA?y za rodzaj „uzasadnienia historyczno-heraldycznego” dla projektu herbu, przedAi??oA?onego wAi??adzy zwierzchniej. W dalszej czAi??Ai??ci pisma znajdujemy opis nowego herbu Ozorkowa. Herb tworzyAi??a tarcza podzielona na dwie czAi??Ai??ci w pas. PodziaAi?? tarczy – zdaniem magistratu – miaAi?? informowaAi?? o wyraA?nym rozdzieleniu Ozorkowa na dwie czAi??Ai??ci przez nurt rzeki Bzury. W gA?rnej czAi??Ai??ci tarczy, w czAi??Ai??ci zabarwionej na kolor zAi??oty (A?A?Ai??ty), umieszczone zostaAi??o wyobraA?enie niebieskiego tkackiego czA?Ai??enka, symbolizujAi??cego przemysAi?? sukienniczy. W dolnym, czerwonym polu tarczy herbowej umieszczone zostaAi??o wrzeciono, w celu podkreAi??lenia roli przemysAi??u przAi??dzalnianego w dziejach Ozorkowie.
Nowy rozdziaAi?? dziejA?w symboliki ozorkowskiej napisany zostaAi?? najprawdopodobniej w okresie dwudziestolecia miAi??dzywojennego. Trzeci herb Ozorkowa tworzyAi??a tarcza herbowa podzielona rA?wnieA? na dwie czAi??Ai??ci, ale tym razem – w sAi??up. W polu prawym, zabarwionym na kolor czerwony, umieszczony zostaAi?? przedmiot heraldyczny, ktA?ry moA?na zinterpretowaAi?? jako godAi??o szlacheckiego herbu OdrowAi??A?, wzglAi??dnie OgoAi??czyk (rA?wnie dobrze moA?e to byAi?? niezgrabnie narysowane narzAi??dzie, wykorzystywane do produkcji sukienniczej lub oAi??cieAi?? do Ai??owienia ryb). W polu lewym, biaAi??ym dostrzec mogAi?? czA?Ai??enko koloru najprawdopodobniej czerwonego. Tak zbudowany herb znany jest z pieczAi??ci miejskich, odciskanych przez urzAi??dnikA?w magistratu na dokumentach od 1922 r. Prawdopodobnie na poczAi??tku lat trzydziestych stary tAi??ok pieczAi??tny, uA?ywany w latach dwudziestych XX w., zastAi??piony zostaAi?? nowym typariuszem, w ktA?rego polu w zasadzie powtA?rzone zostaAi??o godAi??o ze starszej pieczAi??ci.
Nie udaAi??o siAi??, jak dotAi??d ustaliAi?? dokAi??adnej daty narodzin tego ostatniego i jednoczeAi??nie wspA?Ai??czesnego herbu Ozorkowa. WiniAi?? za to moA?na stan zachowania A?rA?deAi?? do dziejA?w miasta, szczegA?lnie tych z okresu 1915-1922. Z pewnoAi??ciAi?? to wAi??aAi??nie w tych latach musiaAi??y zapaAi??Ai?? decyzje w sprawie ustanowieniu nowego herbu miejskiego.
W sferze hipotez pozostanAi?? takA?e rozwaA?ania na temat pochodzenia OdrowAi??A?a, wzglAi??dnie OgoAi??czyka w herbie Ozorkowa. Opracowania heraldyczne z 2. poAi??. XX w. usiAi??ujAi?? bAi??Ai??dnie powiAi??zaAi?? OdrowAi??A?a z „…zaAi??oA?ycielami miasta StarzyAi??skimi…”. Taki sposA?b interpretacji godAi??a szlacheckiego herbu w godle Ozorkowa zaproponowaAi?? w 1960 r. M. Gumowski. PoglAi??d ten – spopularyzowany w herbarzu miejskim i w „Miastach Polskich w TysiAi??cleciu” – pozostaje w caAi??kowitej sprzecznoAi??ci nawet z tym, co moA?emy przeczytaAi?? w materiaAi??ach rAi??kopiAi??miennych, pozostawionych przez M. Gumowskiego, a przechowywanych obecnie w Muzeum Narodowym w Krakowie. Profesor miaAi?? peAi??nAi?? Ai??wiadomoAi??Ai?? tego, A?e StarzyAi??scy pieczAi??towali siAi?? herbem Aslepowron, a nie OdrowAi??A?em wzglAi??dnie OgoAi??czykiem. Marian Gumowski najprawdopodobniej nie mA?gAi?? logicznie wyjaAi??niAi?? pojawienia siAi?? OdrowAi??A?a wzglAi??dnie OgoAi??czyka w miAi??dzywojennym herbie Ozorkowa. UznaAi?? wiAi??c, A?e bezpiecznym sposobem wyjaAi??nieniem tego faktu bAi??dzie stwierdzenie, A?e twA?rcy herbu doskonale wiedzieli, jakim godAi??em pieczAi??towali siAi?? przedstawiciele rodziny szlacheckiej, tak zasAi??uA?onej dla Ozorkowa.
UwaA?am, A?e istnieje szansa na odkrycie motywA?w, jakim kierowali siAi?? radni Ozorkowa przy kreowaniu godAi??a miejskiego, ale by temu sprostaAi?? zmuszony bAi??dAi?? odwoAi??aAi?? siAi?? do genealogii SzczawiAi??skich i Sierakowskich, a tym samym moje rozwaA?ania o genezie dwudziestowiecznego herbu miejskiego Ozorkowa, przeniosAi?? na grunt siedemnastowiecznej genealogii, heraldyki i epigrafiki. W koAi??ciele parafialnym pw. Ai??w. JA?zefa w Ozorkowie – o czym wspomniaAi??em wyA?ej – oglAi??daAi?? moA?na pAi??ytAi?? metalowAi??, ktA?ra pierwotnie w A?Ai??czycy zamykaAi??a wejAi??cie do krypty grobowej Reginy Sierakowskiej SzczawiAi??skiej. Wykonano jAi?? ok. 1661 r. na zlecenie Domicelli Barbary Lubomirskiej ze SzczawiAi??skich herbu Prawdzic dlatego, A?e Regina Sierakowska herbu Ogon (OgoAi??czyk) byAi??a jej matkAi??. DekoracjAi?? heraldycznAi?? pAi??yty stanowiAi?? dwa herby: czteropolowy herb zAi??oA?ony umieszczony zostaAi?? powyA?ej inskrypcji, a herb Prawdzic – poniA?ej tekstu epigraficznego. GA?rny herb jest heraldycznAi??, graficznAi?? formAi?? wywodu szlachectwa Reginy Sierakowskiej herbu Ogon (OgoAi??czyk), natomiast dolny herb wskazuje na szlacheckie i rodowe pochodzenie Domicelli Barbary Lubomirskiej ze SzczawiAi??skich.
Czteropolowa tarcza herbowa z Ozorkowa pozwala na sformuAi??owanie roboczych wnioskA?w w sprawie genezy herbu miejskiego Ozorkowa. W rozwaA?aniach nad heraldykAi?? miejskAi?? Ozorkowa najistotniejsze miejsce zajmuje herb z pierwszego pola skwadrowanej tarczy herbowej, czyli Ogon (OgoAi??czyk) Sierakowskich. SAi??dzAi??, A?e genezAi?? godAi??a z pierwszego pola wspA?Ai??czesnego herbu Ozorkowa wiAi??zaAi?? naleA?y wAi??aAi??nie z pAi??ytAi?? grobowAi?? Reginy Sierakowskiej i z jej herbem rodowym. Nie wiem w jakich okolicznoAi??ciach, nie wiem kto i wreszcie nie wiem dlaczego zasugerowaAi?? wykorzystanie herbu Reginy Sierakowskiej do stworzenia znaku miejskiego. MogAi?? jedynie przypuszczaAi??, iA? osoba ta (wzglAi??dnie osoby) musiaAi??a byAi?? przekonana, iA? to wAi??aAi??nie z rodziny pieczAi??tujAi??cej siAi?? Ogonem (OgoAi??czykiem) wywodziAi?? siAi?? wAi??aAi??ciciel Ozorkowa, ktA?rego naleA?aAi??o w ten szczegA?lny sposA?b uhonorowaAi??.
JeAi??li poprawne jest moje rozumowanie, iA? radni miejscy wybrali znak, jaki przynajmniej raz w tygodniu oglAi??dali w koAi??ciele parafialnym i stworzyli z niego czAi??Ai??Ai?? herbu miejskiego, to i tak do wyjaAi??nienia to w jaki sposA?b Ogon (OgoAi??czyk) Sierakowskich zmieniAi?? siAi?? w ozorkowskiego OdrowAi??A?a. GodAi??o szlacheckiego herbu z pieczAi??ci miejskiej, odciAi??niAi??tej w 1924 r. wykonane zostaAi??o tak, A?e Ai??Ai??czy w sobie zarA?wno cechy typowe dla Ogona (OgoAi??czyka), jak i dla OdrowAi??A?a. Z caAi??Ai?? pewnoAi??ciAi?? strzaAi??a osadzona zostaAi??a na krzywej, ktA?ra nie jest – jak w Ogonie (OgoAi??czyku) – pA?Ai??pierAi??cieniem, ale takA?e nie jest zawiasAi?? kotAi??owAi?? OdrowAi??A?a. Owa krzywa – inaczej niA? w OdrowAi??A?u – w gA?rnej czAi??Ai??ci zwAi??A?a siAi??, ale – podobnie jak OdrowAi??A? – posiada w dolnej partii zaczepy wywiniAi??te na zewnAi??trz. JednakA?e ten szczegA?Ai?? nie moA?e zostaAi?? uznany za dowA?d przemawiajAi??cy za OdrowAi??A?em. W Ogonie (OgoAi??czyku), znanym nam z pAi??yty Reginy Sierakowskiej dostrzec moA?emy takA?e dwie linie poziome, tworzAi??ce podstawy dla pA?Ai??pierAi??cienia. ZupeAi??nie inaczej wyglAi??da interesujAi??ce mnie godAi??o na drugiej pieczAi??ci, znanej nam z odcisku datowanego na 1931 r. W tym przypadku strzaAi??a wyAi??ania siAi?? z zawiasy kotAi??owej, wygiAi??tej charakterystycznie dla OdrowAi??A?a. ByAi?? moA?e drugi bAi??Ai??d podczas tworzenia herbu Ozorkowa popeAi??niony zostaAi?? przez grawera, wykonujAi??cego pieczAi??Ai?? magistratu. Niejednoznaczne godAi??o z pierwszej pieczAi??ci, przemieniAi?? w poprawnego OdrowAi??A?a.
Nie wiem, czy w procesie przeksztaAi??cenia OgoAi??czyka w OdrowAi??A?a jakAi??Ai?? rolAi?? odegraAi?? M. Gumowski. ObserwujAi??c ciAi??g zdarzeAi?? mogAi?? uznaAi??, iA? taki udziaAi?? mA?gAi?? mieAi?? miejsce, ale porzAi??dkujAi??c zdarzenia chronologicznie, nabieram wAi??tpliwoAi??ci. Marian Gumowski w okresie II RP bardzo sumiennie zbieraAi?? materiaAi??y, rozproszone po magistratach i zarzAi??dach miejskich. DomyAi??lam siAi??, A?e korespondencyjnie dotarAi?? takA?e do burmistrza Ozorkowa. Zapytania do magistratA?w miejskich M. Gumowski kierowaAi?? na pewno w 1931 r. Na podstawie wA?wczas zebranych materiaAi??A?w powstaAi?? album herbA?w miast, opublikowany w latach 1933-1934. Z Ozorkowa M. Gumowski z caAi??Ai?? pewnoAi??ciAi?? otrzymaAi?? odcisk, wzglAi??dnie odciski wykonane tAi??okiem, uA?ywanym w latach dwudziestych XX w. Na tej podstawie opublikowaAi?? we wspomnianym wyA?ej wydawnictwie rysunek herbu Ozorkowa. W opisie, towarzyszAi??cym rysunkowi znajdujemy informacje, wskazujAi??ce na caAi??kowity brak zrozumienia jego treAi??ci. Czytam tam miAi??dzy innymi, A?e herb miasta tworzyAi??a „…biaAi??a ostroga, a raczej OdrowAi??A?…” oraz „…czerwona klamra…”. OtA?A? owa „czerwona klamra” faktycznie byAi??a czA?Ai??enkiem tkacki, ktA?re – przy sAi??abym odcisku – „gubiAi??o” czAi??Ai??Ai?? swej konstrukcji. RA?wnie ciekawa jest opinia M. Gumowskiego o „biaAi??ej ostrodze”, ktA?rAi?? tenA?e natychmiast uznaAi?? za godAi??o OdrowAi??A?a. PoglAi??d M. Gumowskiego pojawiAi?? siAi?? drukiem w okresie, kiedy juA? przynajmniej od dwA?ch lat magistrat Ozorkowa posAi??ugiwaAi?? siAi?? pieczAi??ciAi?? z OdrowAi??A?em, a zatem nie mogAi??a wpAi??ynAi??Ai?? na sposA?b pojmowania treAi??ci znaku miejskiego. Skojarzenia M. Gumowskiego dowodzAi?? jednak, iA? odczytanie znieksztaAi??conego OgoAi??czyka, jako OdrowAi??A?a byAi??o jednak moA?liwa, tym samym prawdopodobieAi??stwo popeAi??nienia bAi??Ai??du przez grawera wydaje siAi?? duA?e.

[Dr Marek Adamczewski]

Ad.7 OzorkA?w w wierszu i piosence


ByAi??a to osada poAi??rA?d bagien, bAi??ota,
Nie mieli mieszkaAi??cy srebra ani zAi??ota.
Uprawiali ziemiAi?? i ryby Ai??owili,
Skromnie tutaj trwali i szczAi??Ai??liwi byli.

Jan OrAi??owski miecznik – byAi?? tu wAi??aAi??cicielem,
NiedAi??ugo tu rzAi??dziAi?? – zAi??a uczyniAi?? wiele.
To z jego powodu zAi??upili miasteczko,
Za to, A?e do spisku przystAi??piAi?? zdradziecko.

StarzyAi??scy to nowi wAi??aAi??ciciele miasta,
Za jego to rzAi??dA?w miasto siAi?? rozrasta.
Potem je odkupiAi?? pan hrabia A?ubieAi??ski,
ByAi?? ministrem „KsiAi??stwa” bogaty i paAi??ski.

Stare tamte dzieje, bardzo zmierzchAi??e czasy,
OzorkA?w nad BzurAi??, wokA?Ai?? wielkie lasy.
Niskie to tereny, bAi??otniste moczary,
Tak kiedyAi?? wyglAi??daAi?? nasz OzorkA?w stary.

DokoAi??a majAi??tki, wsie i wyrobnicy,
Pomniejsi panowie, bogaci szlachcicy.
StaAi?? koAi??ciA?Ai??ek skromny przy ryneczku miasta,
Robotnik, parobek, kmiecie i niewiasta.

Ai??ydowskie sklepiki Arona, Chaima,
No bo kaA?dy Ai??yd handelku siAi?? trzyma.
Krawcy, koAi??odzieje, szewcy i rymarze,
Malutkie kramiki na kaA?dym bazarze.

Opodal A?Ai??czyca – na bAi??otnej topieli,
Tu diabAi??a „BorutAi??” ludziska widzieli.
TarzaAi?? siAi?? w bAi??ocie i psociAi?? do syta,
A zamiast stA?p ludzkich miaAi?? krowie kopyta.

Naiwnych wprowadzaAi??, gdzie wielkie mokradAi??a,
Niejedna istota w tych bagnach przepadAi??a.
Nawet KolegiatAi??, ktA?ra stoi w Tumie,
TeA? jAi?? chciaAi?? przewrA?ciAi?? – lecz do dziAi?? nie umie.

RosAi??o nasze miasto i fabryki rosAi??y,
Ludzi przybywaAi??o – nadzieje ich niosAi??y.
Do pracy fabrycznej Ai??ciAi??gali ludziska,
Z dalekich wiosek i tych, co z bliska.

Potem nasze miasto staAi??o siAi?? rzAi??dowym,
PomyAi??lano o tym z rozsAi??dkiem zdrowym.
PodjAi??to uchwaAi??Ai?? i jAi?? zatwierdzono,
Na rejestr wpisano miast rzAi??dowych Ai??ono.

Tak siAi?? narodziAi??o to nasze miasteczko,
Nad BzurAi?? niewielkAi?? – ale rybnAi?? rzeczkAi??.
PrzeszAi??oAi??Ai?? pozostaAi??a, jest tu miAi??dzy nami,
Dlatego swe miasto tak mocno kochamy.

[CzesAi??aw Zabielski] – laureat I nagrody w konkursie literackim „OzorkA?w w wierszu i piosence” z okazji 190. rocznicy nadania praw miejskich.


Bez kategorii | Komentowanie nie jest możliwe